آیا خبرگی معلم و شایستگی معلم پارادایم‌های پژوهشی مکمل‌اند یا متناقض؟ تأملاتی بر امکان یکپارچه‌سازی و مفهوم‌سازی‌های اولیه

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله علمی-ترویجی (ترجمه)

نویسندگان

بهمن کاظمی

حسین عزیزی

شهروز فتحی

گروه ریاضی،واحد پارس‌آباد مغان،دانشگاه آزاد اسلامی،پارس‌آباد مغان،ایران

10.22067/tmsj.2026.98882.1090

چکیده

به‌رغم ریشه‌های مشترک معطوف به دانش معلمان، نقش این دانش در تدریس اثربخش و انتظارات پیرامون حرفه‌ای‌گرایی، پژوهش‌های دهه‌های اخیر در دو حوزهٔ شایستگی معلم و خبرگی معلم همچنان مستقل از یکدیگر پیش رفته‌اند. در این مقالهٔ مروری، با تکیه بر پیشینهٔ پژوهشی غنی و دستنامه‌های معتبر، افتراق‌ها و اشتراکات این دو پارادایم واکاوی می‌شود؛ افزون بر این، ظرفیت‌های ادغام و بسط آن‌ها به‌منظور تحکیم بنیان‌های توسعهٔ نظری مبتنی بر شواهد در حرفهٔ تدریس به بحث گذاشته می‌شود. در بخش نخست، سیر تطور پارادایم شایستگی و تأثیر بسزای آن بر گفتمان حرفه‌ای‌سازی معلمان (به‌ویژه در آموزش ریاضی) تبیین می‌گردد. مفهوم‌سازی‌های اولیهٔ شایستگی، عمدتاً بر ابعاد شناختی، عاطفی و انگیزشی استوار بود. با گذشت زمان و با هدف همسویی بیشتر با عملکرد واقعی معلمان در کلاس، منظری موقعیت‌محور در این مفهوم ادغام شد که توجه حرفه‌ای معلمان را به‌مثابهٔ مهارتی وابسته به موقعیت در بر می‌گیرد. در ادامه، پس از طرح دیدگاه‌های کلان بسط‌یافته در پارادایم عام خبرگی، به رویکردهای خاص ناظر بر حرفهٔ معلمی پرداخته می‌شود. در نهایت، تفاوت کانونی این دو پارادایم —تأکید پارادایم شایستگی بر منش‌ها و آمادگی‌ها در قیاس با تمرکز پارادایم خبرگی بر عملکرد به‌عنوان رویه‌های پداگوژیک متمایز— و شیوه‌های پیوند آن‌ها مورد تأمل قرار می‌گیرد. این مقاله با ارائهٔ ایده‌هایی مقدماتی برای تدوین یک برنامهٔ پژوهشی تلفیقی خاتمه می‌یابد؛ در این راستا، یک مدل ابتکاری از خبرگی معلم پیشنهاد می‌شود که رویکردی شایستگی‌محور را نیز در بطن خود جای داده است.

کلیدواژه‌ها

پژوهش خبرگی

پژوهش شایستگی

توسعهٔ حرفه‌ای معلمان

حرفه‌ای‌گرایی معلم

معلمان خبره

---